Cursusreeks – Etty Hillesum en de actualiteit van haar gedachtegoed

Online Cursusreeks EHH

Etty Hillesum en de actualiteit van haar gedachtegoed: Facetten uit de dagboeken en brieven nader belicht.

Dit jaar (15 januari 1914) is het 111 jaar geleden dat Etty Hillesum in het statige herenhuis aan het Molenwater 77 te Middelburg het levenslicht zag. Haar veel te korte leven kenmerkte zich door onderdrukking en vervolging. Etty leefde in “Dark Times”, zoals Hannah Arendt de periode omschreef waarin de Sjoa zich voltrok. Toch was Etty in staat om tegen de naziterreur in oog te houden voor de schoonheid van het leven; de bloeiende jasmijn, de dichtkunst van Rilke, de paarse lupinen op de Drentse heide, de liefde en bovenal de hoop op een humanere tijd. Zij wilde deze tijd helpen voorbereiden en op die manier iets betekenen voor komende generatie, “een klein woordje meespreken na de oorlog”.

In deze interactieve cursusreeks staan verschillende aspecten uit Etty’s dagboekteksten en brieven centraal. De actualiteit van haar teksten vormt de leidraad in deze cursus.

De cursus bestaat uit 4 bijeenkomsten die door verschillende docenten wordt gegeven. De kosten voor deze cursus bedragen 50,00,- . De kosten voor studenten en vrienden van het Etty Hillesum bedragen 30,-.

Per losse cursusbijeenkomst, 15,-.

Bijeenkomst 1: Zondag  2 november Etty Hillesum en het lot van haar volk – Marja Clement

Bijeenkomst 2: Zondag  23 november Etty Hillesum; het narratief van een gestolen leven. Etty Hillesum en Hannah Arendt, tegengestelde keuzes, welke keuze maken wij? –  Wilfried Vanneste

Bijeenkomst 3: Zondag  14 december Troost en vertrouwen in “ Het Werk” van Etty Hillesum – Lauda Maartens

Bijeenkomst 4: Zondag  18 januari Etty Hillesum: Agency als het verweer van Etty Hillesum tegen het nazisme – Lotte Bergen

Programma

Zondag 2 november 2025, 15.00 – 16.30

Bijeenkomst 1

Etty Hillesum en het lot van haar volk

Marja Clement

Etty Hillesum koos er bewust voor om niet onder te duiken, want zij wilde het lot van haar volk delen. Hoe kan deze keuze verklaard worden? Wat waren haar beweegredenen? Er zijn in haar dagboeken een aantal antwoorden op deze vraag te vinden. De filosofische,  religieuze en spirituele beweegredenen van Etty Hillesum stemmen tot nadenken en zijn voor ons, in deze tijd, nog steeds inspirerend. Zo wilde zij ervan getuigen dat – ondanks alles – het leven zinvol en mooi is. Het ontwikkelen van innerlijke kracht en vrede onder alle omstandigheden beschouwde zij voor zichzelf als een levenstaak, waarmee zij wilde bouwen aan een nieuwe wereld. Tijdens deze interactieve bijeenkomst wordt dit thema verder uitgediept.

Marja Clement promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam op een taalkundige analyse van het proza van Josepha Mendels. Zij was tien jaar hoofddocent neerlandistiek aan de Universität Zürich. Momenteel is zij werkzaam als docent bij het Instituut voor Nederlands Taalonderwijs en Taaladvies (INTT) aan de Universiteit van Amsterdam. Zij bestudeert het werk van Etty Hillesum en is redactielid van de Cahiers Etty Hillesum.

Zondag 23 november 2025, 15.00 – 16.30

Bijeenkomst 2

Etty Hillesum; het narratief van een gestolen leven. Etty Hillesum en Hannah Arendt, tegengestelde keuzes, welke keuze maken wij? 

Wilfried Vanneste 

“Ik voel in me de kracht om te gaan. Het komt zoals het komt, het is goed zoals het komt.” Maakte ze hiermee de juiste keuze en hoeveel Etty Hillesum is ons daarmee onthouden? Bonhoeffer, Buber, Arendt…maakten andere keuzes. Welke was de juiste en waar halen ze de moed vandaan om te sterven of om verder te leven? Haar verstoorde, zo beloftevolle leven,  2 jaar na haar wedergeboorte bruusk afgebroken, toont aan, zoals bij elke oorlog en genocide,  dat er slachtoffers en schuldigen zijn, een vraag waar Hannah Arendt, in het spoor van haar leermeester Jaspers, zich ook over boog. Etty Hillesum schrijft: “Ik zou nog… heel lang willen leven om het later te kunnen uitleggen en als me dat niet gegund is…”.  Hoe kunnen wij het dan uitleggen? Haar leven is ook een appèl aan ons om verantwoordelijkheid te nemen voor het verleden (de schuldvraag) en de toekomst. Hannah Arendt, enkele jaren ouder, heeft heel lang over de vragen nagedacht en niet iedereen was blij met haar verslag van het Eichmanproces en haar uitspraak (die een eigen leven is gaan leiden) over de banaliteit van het kwaad. Was de weg die Etty Hillesum ging naar het concentratiekamp, of de uitweg van Arendt, beter? En vooral hoe zouden wij handelen? Naar Arendt: ik handel, dus ik ben.

Wilfried Vanneste studeerde Pedagogiek en Religiewetenschappen aan de Universiteit van Leuven. Hij werkte daarna als onderwijsopbouwwerker in Gent- Zeehaven. Later als onderwijskundige bij de lerarenopleiding Frans en als Theoretisch Pedagoog aan de opleiding Pedagogiek bij de Fontys Hogescholen in Tilburg. Momenteel geeft hij diverse cursussen aan de Volksuniversiteit in Middelburg met aandacht voor de multidisciplinaire benadering vanuit de filosofie, psychologie, religiewetenschappen, ethiek en literatuur.

Zondag 14 december 2025, 15.00 – 16.30

Bijeenkomst 3

Troost en vertrouwen in “ Het Werk” van Etty Hillesum

Lauda Maartens

Volgens Etty Hillesum maakte leed, levenspijn deel uit van het leven.

Sterker nog: lijden draagt, volgens haar, bij aan de innerlijke groei van de mens.

Men moet echter wel om kunnen gaan met het lijden, het lijden in het gezicht

durven kijken, maar zich er niet door laten vermorzelen. Dan komt de innerlijke

groei tot stilstand. “Mijn groei gaat even onbelemmerd door, van dag tot dag,

ook met de vernietigingsmogelijkheid voor ogen”. 3 juli 1942. Etty Hillesum vindt de innerlijke kracht om onder buitengewoon moeilijke omstandigheden, het lijden, de levenspijn een plaats te geven in haar leven. Het gaf haar de kracht om “een pleister op de wond te zijn”, voor zich zelf en voor anderen .Troost als “balsem voor de ziel” om ,ondanks de pijn, de

losgeslagen ziel weer een anker te geven. We zouden allemaal van tijd tot tijd “een pleister op de wond” moeten zijn, zeker nu het geraas van de wereld in al zijn volheid op ons afkomt.

Etty Hillesum kan voor ons een inspiratiebron en gids zijn.

Lauda Maartens is geboren in 1945 te Amsterdam en deed de opleiding Kweekschool met hoofdakte. Zij was werkzaam in het onderwijs en club-en buurthuiswerk op diverse locaties, in diverse functies. Na haar pensioen werkte zij bij Vluchtelingenwerk Nederland te Maastricht. Lauda is verbonden aan het Etty Hillesum Huis als coördinator educatie en docent.

Zondag 18 januari 2026, 15.00 – 16.30

Bijeenkomst 4

Etty Hillesum: Agency als het verweer van Etty Hillesum tegen het nazisme

Lotte Bergen

“Een mens moet z’n weg, die hij meent te moeten gaan, maar gewoon verder gaan, onder wat voor omstandigheden ook.Ik geloof overigens helemaal niet aan “omstandigheden”. Er blijft nog altijd ergens een kleine speelruimte, waar men z’n eigen leven bouwen kan.” Deze woorden tekent Etty Hillesum op in een brief die zij vanuit doorgangskamp Westerbork schreef, eind november 1942. Het is een van de vele passages in Etty’s dagboekteksten en brieven waarin zij getuigt van agency, een begrip ontleend aan de sociologie en wat ik zelf omschrijf met het Nederlandse begrip eigenaarschap. Zelfs op deze plek, omheind met prikkeldraad en wachttorens, trachtte Etty haar eigen weg te gaan, een leven op te bouwen binnen de speelruimte die zij had en voor zichzelf wist te creëren. Het was haar antwoord op de onderdrukking en vervolging.

Lotte Bergen is historica en promoveerde in 2022 aan de Universiteit van Utrecht op een onderzoek naar het begrip agency in de dagboeken en brieven van Etty Hillesum. Lotte is oprichter en voorzitter van stichting het Etty Hillesum Huis Middelburg. Momenteel is zij werkzaam als docent geschiedenis/burgerschap op een VO school in Den Haag. Zij doet verder onderzoek naar Etty Hillesum en is als redactielid verbonden aan de Cahiers Etty Hillesum.